أبو المحاسن الحسين بن الحسن الجرجاني

مقدمهء كتاب 33

تفسير گازر ( جلاء الأذهان وجلاء الأحزان ) ( فارسى )

يعنى پانصد و پنجاه و چهار كه تاريخ واقعى وفات ابو الفتوح بوده به اين صورت « 540 » افتاده يعنى پانصد و چهل شده است و چهارده سال ما به التّفاوت اين دو تاريخ از اينجا پديد آمده است ، پس در اين صورت تمام امور سابق الذّكر درست و منطبق با يكديگر بلكه هر يكى مؤيّد و مقوّى آن ديگرى مىباشد هذا ما رزقنا اللّه بفضله فى تحقيق هذا الامر فاغتنمه و كن من الشّاكرين و الحمد للّه ربّ العالمين . مسامحهء شيخ ابو الفتوح رازى و ابو المحاسن جرجانى در نقل برخى مطالب [ 1 - قضيه عوج بن عناق ] شيخ ابو الفتوح ( ره ) مانند غالب مفسّران ديگر در نقل بعضى مطالب راه مسامحه و مساهله پيموده است و همچنين ابو المحاسن جرجانى ( ره ) كه تابع وى بوده است مثلا قصّهء عوج بن عناق را چنان كه همه ميدانيم كه در غالب كتب تفسير بلكه حديث و تاريخ نيز ذكر شده است اين دو نفر نيز در روض الجنان ( ج 2 چاپ اوّل ص 24 و ج 3 چاپ 2 ص 25 ) و در جلاء الاذهان ( ج 2 ص 27 ) آورده‌اند با آنكه پر واضح است كه قسمتى از آن مطالب كه ذكر شده است افسانه است و واقعيّت ندارد بلى آن مقدار كه از حضرات معصومين عليهم السلام رسيده مورد قبول است و زياده بر آن مخصوصا با آن مبالغه و گزاف كه نقل شده است پايه و اساسى ندارد ، [ آمار بنى اسرائيل ] و همچنين است قسمتى از مطالبى كه راجع ببنى اسرائيل آورده‌اند از قبيل اينكه نسبت بشمارهء ايشان وقتى كه از مصر بيرون آمده‌اند گفته‌اند « 1 » ( روض الجنان چاپ اوّل ( پنج جلدى ) ج 1 ص 116 ؛ س 32 و چاپ دوم ( ده جلدى ) ص 180 ؛ س 1 ، و نيز جلد سوّم چاپ اوّل ص 165 ؛ س 110

--> ( 1 ) - - نص عبارت ابو الفتوح در مورد اول اين است : « و از مصر بيرون آمدند و عدد ايشان ششصد و بيست هزار مرد مقاتل بود چه هر كس را زير بيست سال بود در آن حساب نياوردند و هر كه را بالاى شصت سال بود در آن حساب نبودى » و در مورد دوم كه ذيل آيهء صدم سورهء مباركهء يوسف است گفته : « وهب بن منبه گفت : يعقوب و فرزندانش و خويشان او كه بمصر آمدند هفتاد و دو كس بودند و آنگه كه با موسى از مصر بيرون شدند ششصد هزار و پانصد و هفتاد و دو مرد مقاتل بودند جز زنان و كودكان و پيران و بازماندگان و اينان كه بازمانده بودند از كودكان و زنان هزار هزار و دويست هزار بودند جز آنان كه گفتيم مقاتل بودند » .